Legaatovereenkomst (Nederland)

De Legaatovereenkomst in Nederland legt vast hoe een in een testament bepaald legaat door de erfgenamen of de executeur aan de legataris wordt afgegeven, op grond van de legaatregeling van Burgerlijk Wetboek art. 4:117 tot 4:140. Een legaat geeft de legataris een vorderingsrecht tot afgifte conform BW art. 4:120, dat in beginsel vóór de verdeling van de nalatenschap wordt voldaan; de overeenkomst regelt het tijdstip van uitkering, de staat van het goed, de verklaring van aanvaarding en de fiscale gevolgen onder de Successiewet 1956.

Een legaat verplicht de erfgenamen of de executeur tot afgifte van het gelegateerde goed aan de legataris (artikel 4:120 BW). Vóór de verdeling van de boedel worden de legaten uitgekeerd; de kosten van het legaat komen ten laste van de gezamenlijke erfgenamen tenzij het testament anders bepaalt. De Legaatovereenkomst legt de afspraken over de uitkering vast: tijdstip, betaalwijze, staat van het goed, eventuele belastingafdracht en de verklaring van aanvaarding door de legataris.

De legataris heeft een rechtstreeks vorderingsrecht op de erfgenamen of op de executeur voor de afgifte van het gelegateerde goed (artikel 4:117 BW). Het recht van de legataris gaat van rechtswege over bij overlijden van de erflater; de legataris hoeft de erfenis niet te aanvaarden maar heeft wel de mogelijkheid het legaat te verwerpen. Verwerping van het legaat geschiedt door een schriftelijke verklaring aan de executeur of de erfgenamen (artikel 4:190 BW analoog). Een geldlegaat is een vordering op de boedel en valt niet in de nalatenschap van de legataris bij zijn overlijden, tenzij het legaat is ontvangen.

Vanuit de Successiewet 1956 is de legataris belastingplichtig voor de verkrijging van het legaat. Artikel 5 Successiewet stelt de legataris gelijk aan een erfgenaam voor de belastingheffing. De vrijstellingen zijn dezelfde als voor erfgenamen: echtgenoot/partner € 804.698; kinderen/kleinkinderen € 25.490; overige verkrijgers € 2.690. Legaten aan ANBI-instellingen (erkende goede doelen) zijn vrijgesteld van erfbelasting op grond van artikel 32 Successiewet 1956. De aangifte erfbelasting wordt ingediend door de executeur bij de Belastingdienst binnen acht maanden na overlijden (artikel 45 Successiewet).

Voor onroerend goed verlangt het Kadaster een notariële transportakte voor inschrijving van de eigendomsoverdracht op naam van de legataris. De Notaris stelt deze akte op na overlegging van de Verklaring van Erfrecht (artikel 4:188 BW) en de testamentaire beschikking. Bij roerende zaken en geld volstaat de feitelijke afgifte of overboeking door de executeur. De Legaatovereenkomst documenteert dit proces en biedt bewijs voor de Belastingdienst, het Kadaster en eventuele geschillen bij de Rechtbank.

Een Legaatovereenkomst is in Nederland zinvol in de volgende situaties rondom de uitkering van testamentaire legaten na overlijden.

Meerdere legatarissen en complexe verdeling. Als een testament meerdere legaten bevat voor verschillende begunstigden — kinderen, kleinkinderen, goede doelen — coördineert de executeur de afgifte. De Legaatovereenkomst stelt vast welke legataris welk goed ontvangt, op welke datum, en wie de kosten (notaris, Kadaster, BTW) draagt. Dit voorkomt conflicten bij de Rechtbank over uitlegproblemen in het testament.

Geldlegaten met gespreide betaling. Als het testament een groot geldlegaat bevat maar de nalatenschap onvoldoende liquide middelen heeft, leggen de erfgenamen en de legataris in de Legaatovereenkomst een betalingsplan vast: termijnen, rente bij uitstel (wettelijke rente ex artikel 6:119 BW), en de zekerheden die de erfgenamen stellen tot volledige uitbetaling.

Onroerend goed als legaat. Bij een woning of bedrijfspand die via een legaat overgaat, verlangt het Kadaster een notariële transportakte. De Legaatovereenkomst documenteert de afspraken over de staat van het pand, eventuele huurders, overdrachtsbelasting (2%) en de kosten van de notariële akte. De legataris aanvaardt het pand in de staat waarin het zich bevindt tenzij het testament specifieke garanties bevat.

Anbi-legaat aan goed doel. Een legaat aan een ANBI-instelling is vrijgesteld van erfbelasting (artikel 32 Successiewet 1956). De ANBI-instelling ondertekent de Legaatovereenkomst ter aanvaarding van het legaat en bevestigt haar ANBI-status bij de Belastingdienst. De executeur administreert de ANBI-vrijstelling in de aangifte erfbelasting.

Geschil over de uitleg van een legaat. Soms is in het testament onduidelijk welk goed of welk bedrag is gelegateerd («mijn sieraden» of «een redelijk bedrag»). De erfgenamen en legatarissen kunnen de uitleg schriftelijk vastleggen in een Legaatovereenkomst zonder rechterlijke tussenkomst, conform de bedoeling van de erflater. Dit bespaart kostbare procedures bij de Rechtbank of het Gerechtshof.

Legataris woonachtig in het buitenland. Bij een legataris buiten Nederland zijn extra stappen nodig voor de overdracht van onroerend goed of het overboeken van geld naar een buitenlandse rekening. De Legaatovereenkomst legt de instructies van de legataris vast, de valuta-omrekening en de fiscale behandeling in het buitenland (mogelijk dubbele belastingheffing vermeden via belastingverdrag).

Een geldige en praktisch bruikbare Legaatovereenkomst bevat de volgende essentiële elementen.

Identificatie van het legaat. De overeenkomst verwijst naar de specifieke testamentaire bepaling: artikel- of paragraafnummer in het testament, datum van het testament en de naam van de bewaarnotaris. De omschrijving van het gelegateerde goed is letterlijk overgenomen uit de testamentaire akte om uitlegproblemen te voorkomen.

Partijen: erfgenamen, executeur en legataris. De overeenkomst wordt gesloten door alle erfgenamen (of de executeur als hun vertegenwoordiger op grond van BW 4:145), de legataris en eventueel de Notaris als instrumenterend ambtenaar. Bij minderjarige legatarissen: een wettelijk vertegenwoordiger (ouder of voogd) tekent namens de minderjarige.

Aanvaarding van het legaat door de legataris. De legataris verklaart het legaat te aanvaarden in de staat en toestand waarin het goed verkeert op de uitkeringsdatum. Bij onroerend goed: de legataris aanvaardt de kadastrale omschrijving (sectie, perceelnummer, gemeente Amsterdam) en aanvaardt eventuele huurders en hypotheken. Zie ook de Erfrecht-verdeling op forms-legal.com voor de boedelverdelingsdocumenten.

Uitkeringsmoment en betaalwijze. De overeenkomst legt vast op welke datum het legaat wordt uitgekeerd (artikel 4:120 BW: vóór de verdeling van de boedel), hoe de betaling plaatsvindt (overboeking naar IBAN, feitelijke afgifte van roerende zaak, notariële overdracht van onroerend goed) en wie de kosten draagt (transportkosten, notariskosten, overdrachtsbelasting 2%, Kadasterrechten).

Betalingsplan bij geldlegaten. Bij grote geldlegaten die niet direct uitbetaald kunnen worden (nalatenschap heeft onvoldoende liquiditeit), bepalen erfgenamen en legataris een termijnbetalingsregeling: eerste termijn, volgende termijnen, rente bij uitstel conform artikel 6:119 BW (wettelijke rente). Zekerheid voor de legataris: pandrecht op nalatenschap-activa of borgstelling door de erfgenamen.

Fiscale verantwoording. De overeenkomst vermeld de erfbelasting-positie van de legataris: vrijstelling (echtgenoot, kind, ANBI), toepasselijk tarief (Successiewet 1956 schaal I, IA of II) en de aangifte die de executeur indient bij de Belastingdienst binnen acht maanden na overlijden (artikel 45 Successiewet).

Verklaring van Erfrecht als bijlage. De Notaris verstrekt de Verklaring van Erfrecht (artikel 4:188 BW) als bijlage bij de Legaatovereenkomst zodat banken, het Kadaster en de KVK de bevoegdheid van de executeur kunnen verifiëren.

Geschillenregeling. Bij geschil over uitleg of uitvoering van het legaat: arbitrage via de bewaarnotaris, of aanklacht bij de bevoegde Rechtbank van de laatste woonplaats van de erflater. De wettelijke rente ex artikel 6:119 BW loopt vanaf de dag dat de erfgenamen in verzuim zijn met de afgifte van het gelegateerde goed.

Het invullen van het model Legaatovereenkomst gaat in acht stappen.

Stap 1 — Verzamel de testamentaire beschikking. Raadpleeg het Centraal Testamentenregister CTR (KNB) voor het meest recente testament van de overledene. Noteer het artikelnummer van het legaat in de testamentaire akte, de naam van de bewaarnotaris en de datum van het testament.

Stap 2 — Identificeer alle partijen. Noteer de namen, BSN-nummers, geboortedatums en adressen van: (1) de erfgenamen (of de executeur als hun vertegenwoordiger), (2) de legataris, en (3) eventueel de Notaris die de overdracht van onroerend goed begeleidt.

Stap 3 — Omschrijf het gelegateerde goed nauwkeurig. Gebruik de exacte omschrijving uit het testament. Voor onroerend goed: kadastrale aanduiding (sectie + perceelnummer + gemeente). Voor geld: eurobedrag in cijfers en letters (bv. EUR 10.000,00 — tienduizend euro). Voor roerende zaken: exacte beschrijving (merk, model, serienummer).

Stap 4 — Stel de uitkeringsdatum vast. Leg vast op welke datum het legaat wordt uitgekeerd. Artikel 4:120 BW bepaalt dat legaten worden uitgekeerd vóór de verdeling van de nalatenschap. Bij geld: de datum van de bankoverboeking. Bij onroerend goed: de datum van de notariële transportakte bij het Kadaster.

Stap 5 — Betaalwijze en betalingsplan. Bij geld: vermeld het IBAN van de legataris. Bij gespreide betaling: stel de termijnen en de rente bij uitstel (wettelijke rente artikel 6:119 BW) vast. Bij onroerend goed: vermeld de Kadasterdatum en de kosten.

Stap 6 — Aanvaarding door de legataris. De legataris ondertekent de overeenkomst als verklaring van aanvaarding van het legaat in de beschreven staat. Voeg een verklaring toe dat de legataris is geïnformeerd over eventuele schulden die op het goed rusten (hypotheek, erfpacht).

Stap 7 — Fiscale afwikkeling. Noteer de toepasselijke vrijstelling (Successiewet 1956) en instrueer de executeur de aangifte erfbelasting in te dienen bij de Belastingdienst. Bij ANBI-legaat: voeg het ANBI-beschikkingsnummer van de instelling toe.

Stap 8 — Ondertekening door alle partijen. Alle erfgenamen, de executeur en de legataris ondertekenen de overeenkomst. Bij onroerend goed: laat de transportakte passeren ten overstaan van een Notaris (ingeschreven bij KNB) en dien de akte in bij het Kadaster.

De Legaatovereenkomst is een onderhandse overeenkomst die de uitvoering van het testamentaire legaat regelt. De wettelijke grondslag is gelegen in artikel 4:117 tot en met 4:140 BW.

Vorderingsrecht legataris (artikel 4:117 BW). De legataris heeft een rechtstreekse aanspraak op de erfgenamen of de executeur voor de afgifte van het gelegateerde goed. Dit vorderingsrecht ontstaat van rechtswege bij overlijden van de erflater. De legataris hoeft de nalatenschap niet te aanvaarden om zijn vorderingsrecht uit te oefenen.

Aangifte erfbelasting (Successiewet 1956 art. 5 en art. 45). De legataris is belastingplichtig voor de verkrijging van het legaat alsof hij erfgenaam is. De executeur of de legataris zelf dient aangifte in bij de Belastingdienst binnen acht maanden na overlijden. Vrijstellingen 2026: echtgenoot/partner € 804.698; kinderen/kleinkinderen € 25.490; overige verkrijgers € 2.690. ANBI-vrijstelling: artikel 32 Successiewet 1956.

Overdrachtsbelasting bij onroerend goed. Als het legaat onroerend goed betreft, betaalt de legataris geen overdrachtsbelasting van 2% (Wet op belastingen van rechtsverkeer, art. 2) omdat de overdracht plaatsvindt krachtens erfopvolging, niet krachtens koop. Echter: als de legataris de woning eerst aanvaardt en daarna verkoopt, betaalt de koper de overdrachtsbelasting. De Notaris begeleidt de inschrijving bij het Kadaster.

Kadaster-inschrijving bij onroerend goed. Voor overdracht van onroerend goed aan de legataris is een notariële transportakte vereist (Kadasterwet 1994, artikel 3:89 BW). De Notaris stelt de transportakte op na overlegging van de Verklaring van Erfrecht (BW 4:188) en schrijft de akte in bij het Kadaster. Kosten: Kadasterrechten € 125 (2026 tarief) + notariskosten.

Verjaringstermijn. De vordering van de legataris op de erfgenamen verjaart na twintig jaar (artikel 3:306 BW) tenzij tijdig een stuitingshandeling wordt verricht. Stel de uitkeringstermijn in de Legaatovereenkomst zo kort mogelijk vast om verjaringsrisico te vermijden.

Goede trouw en informatieverplichting. De erfgenamen en de executeur zijn verplicht de legataris tijdig te informeren over de staat en de samenstelling van de nalatenschap (artikel 4:78 BW). Bij schulden op het gelegateerde goed (hypotheek op de woning): de legataris aanvaardt het goed belast met die schulden tenzij het testament anders bepaalt.

Bij de afwikkeling van legaten worden vaak fouten gemaakt die leiden tot geschillen bij de Rechtbank of vertraging bij het Kadaster en de Belastingdienst.

Geen aangifte erfbelasting voor het legaat. De legataris vergeet soms dat hij belastingplichtig is voor de verkrijging van het legaat, analoog aan een erfgenaam (Successiewet 1956 art. 5). De executeur dient de aangifte in; als hij dit vergeet, is de legataris zelf aansprakelijk voor de belastingschuld. Stel altijd vast wie de aangifte indient en zet dit vast in de Legaatovereenkomst.

Omschrijving goed onvoldoende nauwkeurig. Een legaat van «mijn woning» is onvoldoende als de erflater meerdere panden had. Gebruik altijd de kadastrale aanduiding (sectie, perceelnummer, gemeente) voor onroerend goed. Voor roerende zaken: serienummer, merk en model. Vage omschrijvingen leiden tot uitlegproblemen bij de Rechtbank.

Legaat van onroerend goed zonder notariskantoor. Legatarissen denken soms dat zij de woning kunnen overnemen via een onderhandse akte. Het Kadaster aanvaardt uitsluitend notariële transportakten voor eigendomsoverdracht (BW 3:89). Schakel altijd een Notaris in bij onroerend goed-legaten.

Uitkering vóór betaling van nalatenschapsschulden. Erfgenamen die uit enthousiasme de legaten snel uitkeren, betalen soms legaten voordat de nalatenschapsschulden zijn voldaan. Als de nalatenschap insolvent blijkt, moeten de legatarissen de te veel ontvangen bedragen terugbetalen aan de schuldeisers (artikel 4:126 BW). Inventariseer altijd eerst de schulden via de Boedelbeschrijving.

Geen bericht aan de legataris over de aanvaardingstermijn. De legataris kan het legaat aanvaarden of verwerpen. Doet de legataris niets, dan wordt aanvaarding aangenomen na het verstrijken van een redelijke termijn. Stel de legataris schriftelijk in kennis van het legaat en geef een termijn voor verwerping, zodat onduidelijkheid over de aanvaarding wordt voorkomen.