Vaststelling Legitieme Portie (Nederland)

De Vaststelling Legitieme Portie in Nederland berekent de geldvordering waarop een onterfd kind als legitimaris recht heeft op de nalatenschap van een ouder, op grond van Burgerlijk Wetboek art. 4:63 tot 4:80. De legitieme portie is naar Nederlands recht uitdrukkelijk een vordering in geld en geen aanspraak op specifieke goederen; de legitimaris moet zich binnen de vervaltermijn van BW art. 4:85 op zijn portie beroepen bij de erfgenamen of de executeur, anders vervalt zijn aanspraak.

De legitieme portie is geen aanspraak op specifieke goederen maar een geldvordering op de erfgenamen of op de executeur (artikel 4:63 BW). De legitimaris heeft recht op geld, niet op een aandeel in de woning of het bedrijf. Dit onderscheidt de Nederlandse legitieme portie van het Belgische en Franse stelsel, waarbij de réserve héréditaire ook aanspraken op specifieke goederen kan omvatten. De Hoge Raad der Nederlanden heeft in meerdere arresten bevestigd dat de legitimaris slechts een schuldeiser is van de nalatenschap, niet een erfgenaam.

De berekening van de legitieme portie geschiedt op grond van artikel 4:65 BW: de legitimaire massa bestaat uit de waarde van de nalatenschap op de overlijdensdatum (activa minus schulden ex artikel 4:7 BW), verminderd met de nalatenschapsschulden, vermeerderd met de waarde van door de erflater gedurende zijn leven gedane giften die voor de legitieme portie meetellen (artikel 4:67 BW). Over de legitieme massa wordt de portie berekend als de helft van het versterfdeel van de legitimaris.

De legitimaris moet zijn aanspraak opeisen bij de executeur of bij de erfgenamen via een beroepsverklaring binnen vijf jaar na overlijden van de erflater (artikel 4:85 BW). Doet hij dit niet, dan vervalt zijn recht definitief. De termijn van vijf jaar begint te lopen op de dag van overlijden, niet op de dag dat de legitimaris kennis kreeg van zijn onterving. De Belastingdienst behandelt de legitimaire vordering voor de erfbelasting als een schuld van de nalatenschap die in mindering strekt op de verkrijging van de erfgenamen (artikel 4 Successiewet 1956).

Voor de praktijk van de nalatenschapsafwikkeling in Nederland is de legitieme portie een veelvoorkomend punt van geschil. De Notaris van de bewaarnotaris adviseert doorgaans de erfgenamen en de legitimaris over de berekening en de mogelijke minnelijke schikking. Bij geschil over de hoogte van de legitieme portie of de inrekening van giften kan de zaak worden voorgelegd aan de bevoegde Rechtbank, met cassatiemogelijkheid bij de Hoge Raad der Nederlanden. De gemiddelde looptijd van een legitieme portie procedure bij de Gerechtshoven bedraagt twee tot vier jaar.

Een Vaststelling Legitieme Portie is in Nederland aan de orde in de volgende situaties.

Een kind is onterfd in het testament. De meest voorkomende situatie: de erflater heeft in zijn testament een kind geëxpliciteerd onterfd of geheel buiten het testament gelaten. Het onterfde kind heeft recht op zijn legitieme portie (de helft van zijn versterfdeel) en dient deze te opeisen via een beroepsverklaring aan de executeur of de erfgenamen binnen vijf jaar na overlijden (artikel 4:85 BW).

Het kind is terzijdegesteld bij de wettelijke verdeling. Bij de wettelijke verdeling (artikel 4:13 BW) ontvangt de langstlevende echtgenoot de gehele nalatenschap; de kinderen ontvangen slechts een niet-opeisbare vordering. Als het kind vermoedt dat de langstlevende echtgenoot het vermogen opraakt of als de stiefouder hertrouwt, kan het kind de opeisbaarheid claimen en zijn legitieme portie berekenen als bescherming.

Het testament begunstigt stiefkinderen of derden ten koste van eigen kinderen. Een erflater schenkt het merendeel van zijn nalatenschap aan zijn nieuwe partner of aan goede doelen, terwijl de biologische kinderen een kleiner erfdeel ontvangen dan de legitieme portie. De kinderen claimen het verschil als aanvulling op de legitieme.

Giften door de erflater bij leven verminderen de nalatenschap. De erflater heeft tijdens zijn leven grote schenkingen gedaan aan het ene kind maar niet aan het andere, of aan derden. De legitimaris kan de inrekening van die giften in de legitimaire massa eisen (artikel 4:67 BW) waardoor zijn legitieme portie op een hogere basis wordt berekend.

Geschil over de waarde van bedrijfsvermogen of onroerend goed. Bij nalatenschap met onroerend goed of ondernemingsvermogen zijn waarderingsgeschillen veelvoorkomend. De legitimaris en de erfgenamen twisten over de WOZ-waarde, de marktwaarde of de waarde op basis van de bedrijfsopvolgingsregeling (artikel 35b Successiewet 1956). De Rechtbank benoemt bij geschil een onafhankelijke taxateur.

Internationale nalatenschap. Bij de erflater met vermogen in het buitenland of met een buitenlandse woonplaats bepaalt de EU-Erfrechtverordening (EU 650/2012) welk recht de legitieme portie regelt. Koos de erflater in zijn testament voor Nederlands recht (artikel 22 EU 650/2012), dan geldt de Nederlandse legitieme van BW 4:63–4:80. Koos hij voor het recht van zijn nationale recht, dan gelden de forced heirship regels van dat andere land.

De Vaststelling Legitieme Portie bevat de volgende essentiële elementen.

Identificatie van de legitimaris. De beroepsverklaring vermeldt de volledige naam, BSN, geboortedatum en adres van de legitimaris. Bij kleinkinderen die optreden via plaatsvervulling (artikel 4:10 BW): vermelding van het vooroverleden kind wiens erfdeel zij innemen.

Verwijzing naar het testament. De verklaring verwijst naar het specifieke testament waaruit de onterving blijkt: datum, naam van de bewaarnotaris en het CTR-aktenummer. Via het Centraal Testamentenregister CTR (KNB) wordt het meest recente testament achterhaald.

Berekening van de legitimaire massa (artikel 4:65 BW). De massa bestaat uit: (1) de netto nalatenschap (activa minus schulden ex artikel 4:7 BW op overlijdensdatum); (2) plus de inrekenbare giften van de erflater tijdens zijn leven (artikel 4:67 BW). De giften die worden meegeteld zijn in principe alle giften tenzij de erflater ze uitdrukkelijk heeft vrijgesteld. Op forms-legal.com vindt u ook het Boedelbeschrijving-sjabloon voor een gedetailleerde inventarisatie van de nalatenschap.

Berekening van de legitieme portie. De portie bedraagt de helft van het versterfdeel (artikel 4:64 BW). Bij twee kinderen is het versterfdeel per kind 50%; de legitieme portie is 25% van de legitimaire massa. Bij drie kinderen: versterfdeel 33,33%; legitieme portie 16,67%. De legitimaris deelt zijn berekening schriftelijk mee aan de executeur of de erfgenamen.

Inrekening van schenkingen aan de legitimaris zelf (artikel 4:70 BW). Als de legitimaris zelf schenkingen van de erflater heeft ontvangen, worden deze in mindering gebracht op zijn legitieme portie. De legitimaris ontvangt dan slechts het tekort. De legitimaris kan de inrekening niet ontwijken door de schenking te verwerpen.

Beroepsverklaring binnen de termijn. De legitimaris doet een schriftelijke beroepsverklaring bij de executeur of de erfgenamen vóór het verstrijken van de vijfjaarstermijn (artikel 4:85 BW). De verklaring stelt vast dat de legitimaris zijn legitieme portie opeist; de precieze hoogte hoeft nog niet te zijn bepaald. Stuitende handelingen verlengen de termijn niet; bij bijna-vervallen termijn dient de legitimaris een verzoekschrift in bij de Rechtbank.

Uitkering van de legitieme portie. De executeur keert de legitieme portie uit als geldvordering. Bij onvoldoende liquiditeit in de nalatenschap: de executeur verzoekt de Kantonrechter om een betalingsregeling. De wettelijke rente (artikel 6:119 BW) loopt vanaf de dag dat de erfgenamen in verzuim zijn met betaling. Aangifte erfbelasting door de executeur bij de Belastingdienst (artikel 4 Successiewet 1956): de legitieme-vordering is een schuld van de nalatenschap die de belastbare massa van de erfgenamen vermindert.

Geschillenregeling. Bij geschil over de berekening: overleg via de bewaarnotaris; bij niet-bereiken van overeenstemming: procedure bij de bevoegde Rechtbank van de laatste woonplaats van de erflater. Cassatie bij de Hoge Raad der Nederlanden is mogelijk als het rechtsvraagstuk van principieel belang is. De gemiddelde kostprijs van een legitieme portie procedure bij het Gerechtshof bedraagt € 10.000–€ 50.000 afhankelijk van de complexiteit.

Het invullen van het model Vaststelling Legitieme Portie gaat in negen stappen.

Stap 1 — Raadpleeg het Centraal Testamentenregister CTR. Na overlijden van de erflater raadpleegt u het CTR (via CTR.nl of via een Notaris) om het meest recente testament te achterhalen. Verzoek de bewaarnotaris een afschrift te verstrekken en stel vast of u als afstammeling bent onterfd of beperkt begiftigd.

Stap 2 — Verzamel de Boedelbeschrijving. Vraag de executeur of de bewaarnotaris de Verklaring van Erfrecht (artikel 4:188 BW) en de Boedelbeschrijving (artikel 4:183 BW) op. De Boedelbeschrijving geeft een overzicht van activa (onroerend goed, banktegoeden, beleggingen, auto) en passiva (hypotheek, schulden, belastingschulden bij de Belastingdienst) op overlijdensdatum.

Stap 3 — Bereken de legitimaire massa (artikel 4:65 BW). Netto nalatenschap = activa minus schulden (artikel 4:7 BW). Tel daarbij op de inrekenbare giften van de erflater (artikel 4:67 BW). Dit geeft de legitimaire massa.

Stap 4 — Bereken uw versterfdeel en legitieme portie. Versterfdeel = uw deel bij de wettelijke verdeling (gelijke verdeling onder kinderen bij afwezigheid van echtgenoot; of de helft bij aanwezigheid van echtgenoot). Legitieme portie = de helft van het versterfdeel (artikel 4:64 BW).

Stap 5 — Trek uw eigen schenkingen in mindering. Vraag na welke schenkingen u eerder van de erflater hebt ontvangen (artikel 4:70 BW). Deze worden in mindering gebracht op uw legitieme portie; het resterende tekort is uw vordering.

Stap 6 — Stel de beroepsverklaring op. Vul het model in met uw persoonsgegevens, de verwijzing naar het testament, uw berekening van de legitimaire massa en de legitieme portie, en de conclusie: het bedrag dat u opeist als aanvulling. Vermeld uitdrukkelijk dat u een beroep doet op uw legitieme portie ex artikel 4:63 BW.

Stap 7 — Zend de verklaring tijdig toe. Verstuur de beroepsverklaring aangetekend naar de executeur of — bij afwezigheid van executeur — naar alle erfgenamen. Bewaar het verzendingsbewijs. De termijn van vijf jaar na overlijden is een absolute vervaltermijn (artikel 4:85 BW); overschrijding = verlies van het recht zonder mogelijkheid tot herstel.

Stap 8 — Overleg met de executeur of bewaarnotaris. Na ontvangst van de beroepsverklaring heeft de executeur tijd om de berekening te controleren en het bedrag te betalen. Bij geschil over de berekening: overleg met de bewaarnotaris of een advocaat gespecialiseerd in erfrecht. Bij vastgelopen onderhandelingen: procedure bij de Rechtbank.

Stap 9 — Aangifte erfbelasting als geldvordering. De uitbetaalde legitieme portie is belast voor de erfbelasting op grond van artikel 4 Successiewet 1956. Vrijstellingen: kinderen € 25.490 (2026). Dien aangifte in bij de Belastingdienst binnen acht maanden na overlijden via het aangiftebiljet erfbelasting.

De legitieme portie in Nederland is gegrond op dwingend recht dat niet door de erflater of door de erfgenamen kan worden opzijgezet. De vereisten zijn neergelegd in BW Boek 4 artikelen 4:63 tot en met 4:80.

Dwingendrechtelijk karakter (artikel 4:63 BW). De legitieme portie kan door de erflater in het testament niet worden weggenomen. Clausules in het testament die de legitieme portie beperken of uitsluiten zijn van rechtswege nietig. De erflater kan de legitimaris wel de reguliere erfstelling onthouden (onterving) maar niet de legitieme portie als geldvordering.

Termijn van vijf jaar (artikel 4:85 BW). De legitimaris heeft vijf jaar na overlijden om zijn aanspraak in te roepen bij de executeur of de erfgenamen. Dit is een absolute vervaltermijn, geen verjaringstermijn. Bij het verstrijken van de termijn zonder beroepsverklaring verliest de legitimaris zijn recht definitief. Stuitende handelingen (artikel 3:316 BW) kunnen de termijn niet verlengen; alleen een tijdig ingediend verzoekschrift bij de Rechtbank fungeert als recht-bewarende handeling.

Geldvordering, geen goederenrechtelijke aanspraak (artikel 4:63 BW). De legitieme portie is uitsluitend een vordering in geld op de nalatenschap. De legitimaris heeft geen recht op specifieke goederen. De executeur of de erfgenamen kiezen zelf welke activa worden verkocht om de vordering te voldoen.

Inrekening van schenkingen bij leven (artikel 4:70 BW). Schenkingen die de erflater aan de legitimaris zelf heeft gedaan, worden in mindering gebracht op de legitieme portie. De legitimaris kan de inrekening niet ontwijken door de schenking te verwerpen.

Aangifte erfbelasting (Successiewet 1956 art. 4). De uitbetaalde legitieme portie is bij de legitimaris belast als een erfrechtelijke verkrijging. De vordering van de legitimaris is een schuld van de nalatenschap die de belastbare massa van de erfgenamen vermindert. Vrijstelling 2026: kinderen € 25.490; kleinkinderen € 25.490. De executeur of de erfgenamen dienen aangifte in bij de Belastingdienst binnen acht maanden na overlijden (artikel 45 Successiewet).

Informatieplicht (artikel 4:78 BW). De executeur en de erfgenamen zijn verplicht de legitimaris alle informatie te verstrekken die hij nodig heeft voor de berekening van zijn legitieme portie. Weigering van informatie kan worden afgedwongen via de Rechtbank. De Boedelbeschrijving (artikel 4:183 BW) geeft een overzicht van de nalatenschap en is de basis voor de berekening.

Geschillenbeslechting. Bij geschil: eerst overleg met de bewaarnotaris; vervolgens de Rechtbank van de laatste woonplaats van de erflater; bij hoger beroep: het Gerechtshof; bij principieel rechtsvraagstuk: de Hoge Raad der Nederlanden. De gemiddelde looptijd is twee tot vier jaar; mediatie via een gespecialiseerde erfrecht-mediator is kostenefficiënter.

Bij het opeisen van de legitieme portie worden fouten gemaakt die tot verlies van het recht of tot een lagere uitkering leiden. De Rechtbanken in Amsterdam, Rotterdam en andere plaatsen behandelen jaarlijks tientallen zaken over legitieme porties.

Termijn van vijf jaar overschrijden. De meest fatale fout: de legitimaris wacht te lang met het indienen van zijn beroepsverklaring. De vijfjaarstermijn van artikel 4:85 BW is een absolute vervaltermijn; bij overschrijding is het recht definitief verloren, zonder mogelijkheid tot herstel of verlening. Stel een herinnering in op de overlijdensdatum en dien de beroepsverklaring in zodra u weet dat u bent onterfd.

Beroepsverklaring niet aangetekend verzenden. Als de executeur of de erfgenamen betwisten dat de beroepsverklaring tijdig is ontvangen, draagt de legitimaris de bewijslast van tijdige toezending. Een aangetekende brief met ontvangstbevestiging of een exploot via een deurwaarder is het sterkste bewijs. Bewaar altijd het verzendingsbewijs.

Giften niet inrekenen in de legitimaire massa. Sommige legitimarissen vergeten dat giften die de erflater aan derden heeft gedaan kunnen worden meegeteld in de legitimaire massa (artikel 4:67 BW), waardoor hun portie hoger uitvalt. Vraag de executeur uitdrukkelijk om een overzicht van alle giften die de erflater de laatste jaren heeft gedaan, inclusief niet-vrijgestelde giften aan kinderen, goede doelen en derden.

Eigen ontvangen schenkingen niet inrekenen. Bij de berekening wordt de eerder ontvangen schenking van de legitimaris op zijn portie in mindering gebracht (artikel 4:70 BW). Als de legitimaris dit vergeet en te veel vordert, kan de executeur de inrekening later afdwingen en de uitbetaling reduceren. Bereken zorgvuldig alle ontvangen schenkingen inclusief kleine jaarlijkse giften die niet zijn vrijgesteld.

Waardering bedrijfsvermogen onjuist. Bij nalatenschap met een familiebedrijf of onroerend goed worden de activa vaak onjuist gewaardeerd. De erfgenamen zetten de WOZ-waarde of de boekwaarde in, terwijl de werkelijke marktwaarde hoger ligt. De legitimaris dient een onafhankelijke taxatie te vragen bij een gecertificeerd taxateur, en bij onroerend goed ook een WOZ-bezwaarschrift te overwegen bij de Belastingdienst (artikel 29 Wet WOZ).

Geen advocaat inschakelen bij complex vermogen. Bij nalatenschappen met bedrijfsvermogen, buitenlands onroerend goed, trusts of grote sommen geld is de legitieme portie-berekening technisch complex. Zonder gespecialiseerde erfrecht-advocaat loopt de legitimaris het risico zijn berekening te onderschatten of een procedurefout te maken. Overleg altijd tijdig met een bij de Orde van Advocaten ingeschreven erfrecht-advocaat of een Notaris bij de KNB.