Zorgvolmacht

De Zorgvolmacht in Nederland is de schriftelijke verklaring waarmee iemand een vertrouwenspersoon aanwijst om bij wilsonbekwaamheid zorg- en behandelbeslissingen namens hem te nemen, op grond van de vertegenwoordigingsregeling van de WGBO in Burgerlijk Wetboek art. 7:465 lid 3. De zorgvolmacht doorbreekt de wettelijke rangorde van vertegenwoordigers, zodat de volmachtgever zelf bepaalt wie zijn belangen behartigt in plaats van automatisch de echtgenoot of een familielid; de gemachtigde oefent de patiëntenrechten van BW art. 7:450 uit binnen de kaders van de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg.

Artikel 7:465 lid 3 BW bepaalt dat indien een meerderjarige patient niet in staat is tot een redelijke waardering van zijn belangen, en geen wettelijke vertegenwoordiger heeft, de behandelaar achtereenvolgens de door de patient zelf schriftelijk gemachtigde persoon, de echtgenoot of geregistreerde partner, een ouder, een kind, of een broer of zuster als vertegenwoordiger aanmerkt. De zorgvolmacht maakt het mogelijk om de hierarchie van deze wettelijke vertegenwoordiging te doorbreken en zelf een persoon naar keuze aan te wijzen, bijvoorbeeld een vriend, een buurman, of een tweede kind dat beter op de hoogte is van de wensen van de volmachtgever dan de eerstvolgende wettelijke vertegenwoordiger.

De zorgvolmacht in Nederland is een onmisbaar instrument in de levensplanning, naast het levenstestament en de algemene volmacht. Waar het levenstestament een breed instrument is dat vertegenwoordiging regelt voor zowel vermogensrechtelijke (Art. 3:60 BW) als persoonsgebonden beslissingen, kan de zorgvolmacht specifiek zijn beperkt tot de zorgkant. Veel ouderen, chronisch zieken en mensen met een progressieve aandoening kiezen voor het opstellen van een specifieke zorgvolmacht in combinatie met een algemene volmacht voor het vermogen, omdat zij verschillende personen willen aanwijzen voor verschillende terreinen (bijvoorbeeld de echtgenoot voor zorg, een accountant of kind voor vermogen).

De vertegenwoordiger onder een zorgvolmacht treedt op in overleg met behandelaars, ziekenhuisartsen, huisartsen, verpleeghuisartsen (specialist ouderengeneeskunde), wijkverpleegkundigen en het centrum indicatiestelling zorg (CIZ). De vertegenwoordiger neemt beslissingen die de patient zelf zou hebben genomen als hij wilsbekwaam was, en is gehouden de wensen en waarden van de patient te respecteren zoals die uit eerdere uitingen, gesprekken en de zorgvolmacht zelf blijken. De wet kent de vertegenwoordiger een veto-recht toe voor ingrijpende behandelingen, maar de behandelaar behoudt zijn eigen verantwoordelijkheid en kan de vertegenwoordiger overrulen wanneer deze beslissingen neemt die kennelijk in strijd zijn met het belang van de patient (Art. 7:465 lid 4 BW).

De zorgvolmacht onderscheidt zich van het curatorschap, het bewind en het mentorschap. Curatorschap (Art. 1:378 BW), beschermingsbewind (Art. 1:431 BW) en mentorschap (Art. 1:450 BW) zijn alle door de Kantonrechter benoemde maatregelen op verzoek; de zorgvolmacht is een eigen schriftelijke verklaring die juist beoogt te voorkomen dat de Kantonrechter een mentor moet aanstellen omdat de patient zelf reeds een vertegenwoordiger heeft gekozen. Het bestaan van een zorgvolmacht weegt zwaar mee in de afwegingen van de Kantonrechter wanneer alsnog een mentorschap wordt aangevraagd, en de aangewezen persoon zal bij voorkeur tot mentor worden benoemd.

De zorgvolmacht wordt in de praktijk vaak notarieel opgemaakt als onderdeel van een levenstestament, zodat opvraagbaarheid via het Centraal Levenstestamentenregister bij de Koninklijke Notariele Beroepsorganisatie (KNB) gewaarborgd is. Notarisering is echter niet wettelijk vereist: een schriftelijke verklaring met handtekening van de volmachtgever, gedateerd en bij voorkeur ondertekend in aanwezigheid van twee getuigen, voldoet aan de eisen van Art. 7:465 lid 3 BW. Voor concrete behandelingen vraagt de behandelaar doorgaans om een kopie van de zorgvolmacht in het medisch dossier op grond van Art. 7:454 BW (dossierplicht); de KNMG-richtlijn beslissingen rond het levenseinde adviseert daarnaast om een wilsverklaring expliciet in het Elektronisch Patientendossier (EPD) op te nemen.

Een Zorgvolmacht in Nederland is nodig in een aantal duidelijke situaties waarin de volmachtgever wil regelen wie namens hem beslist over zorg, behandeling en persoonlijke aangelegenheden wanneer hij dat zelf niet meer kan. Het document is een belangrijk onderdeel van proactieve levensplanning, vooral voor ouderen en mensen met chronische of progressieve aandoeningen.

Voorzorgsmaatregel bij beginnende dementie of cognitieve achteruitgang: bij een eerste diagnose van milde cognitieve stoornis of beginnende Alzheimer-dementie krijgt de patient van de neuroloog of geriater vaak het advies om zo snel mogelijk een zorgvolmacht op te stellen, zolang hij nog wilsbekwaam is. Zonder zorgvolmacht volgt bij latere wilsonbekwaamheid de wettelijke hierarchie van Art. 7:465 lid 3 BW, die niet altijd aansluit op de wensen van de patient (bijvoorbeeld wanneer hij liever zijn dochter dan zijn echtgenoot aanwijst, of wanneer hij geen familie heeft).

Patient met progressieve aandoening: patienten met ALS, Parkinson, multiple sclerose, Huntington of een vergevorderde kankerdiagnose hebben behoefte aan een zorgvolmacht omdat hun wilsbekwaamheid op termijn kan afnemen door medicatie, beademing of cognitieve achteruitgang. De zorgvolmacht stelt hen in staat om vooraf de regie te nemen over beslissingen rond reanimatie, levensverlengende behandelingen, beademing, sondevoeding, palliatieve sedatie en plaats van overlijden.

Voorbereiding op zwaarwegende operatie of ziekenhuisopname: voor patienten die een hartoperatie, hersenoperatie, transplantatie of langdurige IC-opname ondergaan, biedt een zorgvolmacht zekerheid dat een vertrouwd persoon de behandelend arts kan informeren en in spoedgevallen kan instemmen met aanvullende ingrepen wanneer de patient zelf onder narcose is of in coma raakt. Zonder zorgvolmacht volgt automatisch de wettelijke vertegenwoordiger volgens Art. 7:465 lid 3 BW.

Persoon met een verstandelijke of psychiatrische beperking: meerderjarige personen met een verstandelijke beperking, autismespectrumstoornis of een ernstige psychiatrische aandoening die hen tijdelijk of permanent beperken in besluitvorming, kunnen via een zorgvolmacht een ondersteunend familielid, vriend of professional aanwijzen die hen helpt bij medische beslissingen, zonder dat direct curatele of mentorschap nodig is.

Single of kinderloze persoon: voor mensen zonder echtgenoot, geregistreerd partner of kinderen geldt dat de wettelijke vertegenwoordigingshierarchie van Art. 7:465 lid 3 BW snel uitkomt bij verre familieleden (broer, zus, neef, nicht) die mogelijk niet op de hoogte zijn van de wensen van de patient. Een zorgvolmacht aan een vriend, een buurman of een professionele mentor biedt dan een persoonlijkere oplossing.

Patient met afwijkende behandelwensen: mensen met sterke overtuigingen over reanimatie (niet-reanimeerbeleid), bloedtransfusies (Jehova's getuigen), euthanasie of palliatieve sedatie, hebben er belang bij om een vertrouwd persoon aan te wijzen die hun wensen kan communiceren naar de behandelaars en zo nodig kan voorkomen dat anderen contraire beslissingen nemen. Een schriftelijke wilsverklaring (niet-behandelverklaring of euthanasieverzoek) wordt vaak gecombineerd met een zorgvolmacht.

Patient die overweegt naar het buitenland te reizen of buitenland-zorg te ontvangen: bij ernstige ziekte tijdens een buitenlandse reis kan een zorgvolmacht aan een meereizende partner of een lokale vertrouwenspersoon helpen bij communicatie met buitenlandse zorgverleners. Voor gebruik in het buitenland kan apostille via de Rechtbank nodig zijn op grond van het Haags Apostilleverdrag van 5 oktober 1961.

Mantelzorg voor ouder of partner: kinderen die de zorg voor een ouder coordineren en aanwezig willen zijn bij gesprekken met de huisarts, de specialist en het verpleeghuis, hebben een zorgvolmacht nodig om in vertrouwelijke medische dossiers (op grond van Art. 7:457 BW) inzage te krijgen en zo de regie te kunnen voeren bij complexe zorg.

Situaties waarin een zorgvolmacht niet passend is: voor strikt vermogensrechtelijke handelingen (bankzaken, belastingaangifte, vastgoed) is een algemene volmacht of een bijzondere volmacht ex Art. 3:60 of 3:62 BW vereist. Voor besluitvorming over euthanasie geldt de Wet toetsing levensbeeindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl) met aanvullende eisen aan de arts, los van de zorgvolmacht. Voor minderjarige patienten (jonger dan 16 jaar) gelden de regels van Art. 7:450 BW met ouderlijk gezag of voogdij.

De Zorgvolmacht naar Nederlands recht moet de volgende essentiele elementen bevatten om door behandelaars (huisarts, specialist, verpleeghuisarts), het ziekenhuis, het verpleeghuis, de wijkverpleging en het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ) te worden geaccepteerd als basis voor vertegenwoordiging onder Art. 7:465 lid 3 BW.

Identificatie van de volmachtgever: volledige voornamen en achternaam, geboortedatum en geboorteplaats, woonadres met postcode en gemeente, Burgerservicenummer (BSN) en gegevens van een geldig identiteitsbewijs. Voor opvraagbaarheid in het medisch dossier vermeldt de zorgvolmacht ook de naam van de huisarts en het tandartskantoor, en bij voorkeur een verwijzing naar het Elektronisch Patientendossier (EPD) of het Landelijk Schakelpunt (LSP).

Identificatie van de zorgvertegenwoordiger: dezelfde categorieen gegevens. Aangeraden wordt om een eerste en een tweede (subsidiair) vertegenwoordiger aan te wijzen, zodat bij verhindering, ziekte of overlijden van de eerste niet meteen een hele nieuwe zorgvolmacht moet worden opgesteld. Vermeld telefoonnummer en e-mailadres voor snelle bereikbaarheid in spoedsituaties.

Reikwijdte van de vertegenwoordigingsbevoegdheid: een precieze omschrijving van het terrein waarop de vertegenwoordiger mag beslissen. Standaardonderwerpen zijn: instemming met medisch onderzoek en behandeling (Art. 7:450 BW), inzage in en kopie van het medisch dossier (Art. 7:456 BW), keuze van behandelaar en ziekenhuis, beslissing over plaats van behandeling (thuis, ziekenhuis, verpleeghuis, hospice), beslissing over levensverlengende behandelingen (reanimatie, beademing, sondevoeding, antibiotica bij infecties), beslissing over palliatieve zorg en sedatie, communicatie met verzekeraars en CIZ, en aanvraag van persoonsgebonden budget (PGB) of zorg in natura.

Specifieke behandelvoorkeuren en niet-behandelverklaringen: opname van concrete wensen van de volmachtgever ten aanzien van: reanimatie (wel of niet reanimeren, NRB-beleid), beademing (kortdurend versus langdurend), sondevoeding bij irreversibele dementie, antibiotica bij infecties in eindstadium, transfusie van bloedproducten (relevant bij Jehova's getuigen), opname op IC, en eventueel euthanasieverzoek conform de Wet toetsing levensbeeindiging op verzoek (Wtl). Deze niet-behandelverklaring (NBV) heeft op grond van Art. 7:450 lid 3 BW dwingende werking voor de arts.

Wilsbekwaamheidstoets: bepaling die de behandelaar oproept om de wilsbekwaamheid van de volmachtgever steeds te toetsen voordat van de zorgvolmacht gebruik wordt gemaakt. Pas bij vastgestelde wilsonbekwaamheid (door de behandelend arts in overleg met een tweede onafhankelijk arts in twijfelgevallen) treedt de vertegenwoordigingsbevoegdheid in werking.

Geldigheidsduur en herroeping: vermelding dat de zorgvolmacht onmiddellijk geldig is en blijft gelden tot herroeping door de volmachtgever (zolang hij wilsbekwaam is) of zijn overlijden. De volmachtgever heeft te allen tijde het recht om de zorgvolmacht in te trekken via een schriftelijke verklaring, mits hij op dat moment nog wilsbekwaam is.

Verbod op zelfcontracteren en belangenconflict: bepaling die de vertegenwoordiger verbiedt om beslissingen te nemen die in zijn eigen voordeel zijn of die in strijd zijn met het belang van de volmachtgever (analoge toepassing van Art. 3:68 BW op het zorgterrein). Bij twijfel raadpleegt de vertegenwoordiger het ethische comite van het ziekenhuis of een onafhankelijke ethicus.

Aanwijzing van behandelaars en hulpverleners: vermelding van de huisarts, eventuele specialisten en het verpleeghuis of de zorginstelling waar de volmachtgever de voorkeur aan geeft. Voor inzage in het EPD via het Landelijk Schakelpunt (LSP) moet de volmachtgever vooraf toestemming geven via een opt-in registratie.

Registratie en bewaring: aanbeveling om de zorgvolmacht in afschrift te overhandigen aan de huisarts, het ziekenhuis waar de volmachtgever onder behandeling is, eventueel de specialist, en de aangewezen vertegenwoordigers. Bij notariele opname als onderdeel van een levenstestament: registratie in het Centraal Levenstestamentenregister bij de Koninklijke Notariele Beroepsorganisatie (KNB) tegen circa 17 euro.

Toepasselijk recht en bevoegde instantie: bij grensoverschrijdende elementen (Nederlandse volmachtgever in Belgie of Duitsland) aanwijzing van Nederlands recht en de bevoegde instantie. Voor klachten over toepassing van de zorgvolmacht door behandelaars geldt het klachtrecht conform de Wet kwaliteit klachten en geschillen zorg (Wkkgz); voor tuchtrechtelijke procedures het Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg. forms-legal.com biedt het Nederlandse modelformulier dat onderzoek bij de notaris en juridisch advies door een advocaat of een KNMG-erkende mediator niet vervangt, maar wel een gedegen basis voor opname in het medisch dossier biedt en aansluit op verwante documenten zoals het Levenstestament, de Algemene Volmacht en de Bijzondere Volmacht.

Het invullen van een Zorgvolmacht in Nederland verloopt via de volgende stappen, waarbij elke stap precisie vereist omdat een onvolledig formulier door behandelaars, het ziekenhuis of het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ) kan worden geweigerd of slechts beperkt geaccepteerd.

Stap 1 — Bepaal welke vorm en welke reikwijdte de zorgvolmacht moet hebben. Voor een specifieke ingreep (operatie, ziekenhuisopname) kan een beperkte zorgvolmacht voor een bepaalde periode volstaan. Voor algemene levensplanning bij progressieve aandoeningen of dementie is een brede zorgvolmacht met onbepaalde duur passend, eventueel als onderdeel van een notarieel levenstestament met inschrijving in het Centraal Levenstestamentenregister bij de KNB.

Stap 2 — Vul de gegevens van de volmachtgever in. Voornamen en achternaam zoals op het paspoort, geboortedatum (DD-MM-JJJJ), geboorteplaats, woonadres met postcode en gemeente, Burgerservicenummer (9-cijferig BSN). Vermeld tevens de naam en contactgegevens van de huisarts, en bij voorkeur het Elektronisch Patientendossier (EPD) of de opt-in op het Landelijk Schakelpunt (LSP) zodat behandelaars de zorgvolmacht snel kunnen opvragen.

Stap 3 — Vul de gegevens van de zorgvertegenwoordiger(s) in. Naam, geboortedatum, BRP-adres, BSN, telefoonnummer en e-mailadres. Aangeraden wordt een eerste en tweede (subsidiair) vertegenwoordiger aan te wijzen. Vermeld de relatie tot de volmachtgever (echtgenoot, kind, broer, vriend, mentor) en geef aan of de vertegenwoordigers zelfstandig of gezamenlijk beslissen.

Stap 4 — Beschrijf de reikwijdte van de vertegenwoordigingsbevoegdheid. Kruis aan welke beslissingen onder de zorgvolmacht vallen: instemming met behandeling (Art. 7:450 BW), inzage medisch dossier (Art. 7:456 BW), keuze van behandelaar of ziekenhuis, beslissing over levensverlengende behandelingen, beslissing over palliatieve zorg, communicatie met de zorgverzekeraar en het CIZ, aanvraag persoonsgebonden budget (PGB), opzegging van zorgcontracten, en plaats van overlijden (thuis, ziekenhuis, verpleeghuis, hospice).

Stap 5 — Leg uw behandelvoorkeuren vast. Beschrijf concreet uw wensen ten aanzien van: reanimatie (wel of niet, onder welke omstandigheden), beademing, sondevoeding bij irreversibele dementie, antibiotica bij infecties in eindstadium, transfusies, IC-opname, en eventueel euthanasieverzoek conform de Wet toetsing levensbeeindiging op verzoek (Wtl). Een niet-behandelverklaring (NBV) heeft op grond van Art. 7:450 lid 3 BW dwingende werking, mits zij specifiek is en duidelijk de wil van de patient weergeeft.

Stap 6 — Wilsbekwaamheidstoets en activering. Vermeld dat de zorgvolmacht pas in werking treedt wanneer de behandelaar de wilsonbekwaamheid van de volmachtgever heeft vastgesteld, in twijfelgevallen na overleg met een tweede onafhankelijk arts en eventueel een SCEN-arts (Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland) bij beslissingen rond het levenseinde.

Stap 7 — Bepaling over herroeping. Verwijzing naar het recht van de volmachtgever om de zorgvolmacht te allen tijde in te trekken, zolang hij wilsbekwaam is. Bij herroeping is schriftelijke kennisgeving aan de aangewezen vertegenwoordigers, de huisarts en het ziekenhuis aanbevolen om misverstanden bij behandelaars te voorkomen.

Stap 8 — Bepaling over belangenconflict. Voeg een passage toe die de vertegenwoordiger verbiedt om beslissingen te nemen die in zijn eigen voordeel zijn (analoge toepassing van Art. 3:68 BW). Bij twijfel raadpleegt de vertegenwoordiger het ethische comite van het behandelend ziekenhuis of een onafhankelijke ethicus, en wendt zich zo nodig tot het Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg of de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ).

Stap 9 — Aanwijzing van behandelaars en EPD-toegang. Vermeld de naam en locatie van de huisarts, eventueel de specialist of het verpleeghuis waar de volmachtgever de voorkeur aan geeft, en geef aan of toestemming bestaat voor opname van de zorgvolmacht in het EPD via het Landelijk Schakelpunt (LSP). Zorginstellingen vragen vaak om een ondertekend opt-in formulier.

Stap 10 — Plaats, datum en ondertekening. Vermeld de plaats (gemeente) en datum (DD-MM-JJJJ) van ondertekening. Onderteken in aanwezigheid van twee getuigen die de wilsbekwaamheid van de volmachtgever bevestigen door medeondertekening. Bewaar het origineel op een veilige plaats (bij de notaris bij notariele variant, of in de eigen administratie bij onderhandse variant) en verstrek afschriften aan de huisarts, de aangewezen vertegenwoordigers, het ziekenhuis en eventueel de zorgverzekeraar. Voor notariele opname als onderdeel van het levenstestament: registratie bij de KNB tegen circa 17 euro.

De Zorgvolmacht in Nederland is onderworpen aan een aantal wettelijke vereisten die voortvloeien uit de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO), die als Titel 7 van Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek (Art. 7:446 tot en met 7:468 BW) deel uitmaakt van het overeenkomstenrecht. Aanvullende regels gelden onder de Wet kwaliteit klachten en geschillen zorg (Wkkgz), de Wet zorg en dwang (Wzd) voor wilsonbekwame ouderen met dementie, de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) voor psychiatrische patienten, en de Wet toetsing levensbeeindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl) voor euthanasieverzoeken.

Wettelijke grondslag van de vertegenwoordiging. Art. 7:465 lid 3 BW kent een hierarchie van vertegenwoordigers bij wilsonbekwame meerderjarige patienten zonder wettelijke vertegenwoordiger: achtereenvolgens de door de patient schriftelijk gemachtigde persoon (de zorgvolmacht-vertegenwoordiger), de echtgenoot of geregistreerde partner, een ouder, een kind, een broer of zuster. De zorgvolmacht doorbreekt deze hierarchie ten gunste van de zelfgekozen persoon.

Vormvereisten. De zorgvolmacht moet schriftelijk zijn, ondertekend door de volmachtgever, en zo concreet dat de aangewezen persoon ondubbelzinnig kan worden geidentificeerd. Een notariele akte is niet wettelijk verplicht, maar wordt sterk aanbevolen voor opname in een levenstestament met registratie in het Centraal Levenstestamentenregister bij de KNB. Twee getuigen die de ondertekening en de wilsbekwaamheid van de volmachtgever bevestigen versterken de bewijswaarde.

Wilsbekwaamheidstoets. De zorgvolmacht treedt pas in werking wanneer de behandelaar heeft vastgesteld dat de patient niet meer in staat is tot een redelijke waardering van zijn belangen ten aanzien van de specifieke beslissing. De toets is contextueel: een patient kan voor de ene beslissing wel en voor een andere niet wilsbekwaam zijn. In twijfelgevallen wordt een tweede onafhankelijk arts geconsulteerd, en bij beslissingen rond het levenseinde een SCEN-arts (Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland).

Reikwijdte van de vertegenwoordigingsbevoegdheid. De vertegenwoordiger kan beslissen over alle zorggerelateerde aangelegenheden die de patient zelf zou hebben besloten als hij wilsbekwaam was: instemming met onderzoek en behandeling (Art. 7:450 BW), inzage en kopie van het medisch dossier (Art. 7:456 BW), opzegging van de behandelingsovereenkomst (Art. 7:460 BW), en keuze van behandelaar en zorginstelling. De vertegenwoordiger kan echter geen rechtshandelingen verrichten van strikt persoonlijke aard (bijvoorbeeld het opmaken van een testament of het sluiten van een huwelijk).

Dwingende werking van de niet-behandelverklaring. Op grond van Art. 7:450 lid 3 BW heeft een schriftelijke niet-behandelverklaring van een wilsbekwame patient dwingende werking voor de behandelaar, mits zij specifiek is, duidelijk de wil van de patient weergeeft, en betrekking heeft op de zich voordoende situatie. De behandelaar kan slechts afwijken op grond van gegronde redenen, en dient bij afwijking onderbouwing in het medisch dossier op te nemen.

Aansprakelijkheid van de behandelaar. De behandelaar die handelt op grond van de zorgvolmacht is gehouden tot zorgvuldige toetsing van de geldigheid van de volmacht, de identiteit van de vertegenwoordiger en de wilsbekwaamheid van de patient. Bij twijfel wendt de behandelaar zich tot het ethische comite van de instelling. Voor tuchtrechtelijke aansprakelijkheid geldt het Regionaal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg; voor civielrechtelijke aansprakelijkheid Art. 6:74 BW (toerekenbare tekortkoming) en Art. 6:162 BW (onrechtmatige daad).

Aansprakelijkheid van de vertegenwoordiger. De vertegenwoordiger is gehouden om beslissingen te nemen in het belang van de patient, in overeenstemming met diens eerdere uitingen en met zorgvuldige afweging van behandelopties. Bij misbruik (bijvoorbeeld vroegtijdige toestemming voor levensbeeindiging om erfenis te bespoedigen) ontstaat civielrechtelijke en mogelijk strafrechtelijke aansprakelijkheid (Art. 296 Sr — hulp bij zelfdoding, of Art. 287 Sr — doodslag).

Registratie. Een onderhandse zorgvolmacht kent geen verplichte centrale registratie. Voor notariele zorgvolmachten opgenomen in een levenstestament geldt registratie in het Centraal Levenstestamentenregister bij de KNB tegen circa 17 euro. Voor opname in het Elektronisch Patientendossier (EPD) is toestemming via het Landelijk Schakelpunt (LSP) van Nictiz vereist.

Beeindiging. De zorgvolmacht eindigt door: herroeping door de volmachtgever (zolang hij wilsbekwaam is), overlijden van de volmachtgever, benoeming van een mentor door de Kantonrechter op grond van Art. 1:450 BW, en het bereiken van een eventueel opgenomen einddatum. Bij overlijden treden de regels van de erfenis en eventuele uitvaartwensen in werking.

Internationale aspecten. Voor gebruik in het buitenland kan apostille via de Rechtbank nodig zijn op grond van het Haags Apostilleverdrag van 5 oktober 1961; binnen de EU geldt op grond van Verordening (EU) 2016/1191 vrijstelling voor bepaalde openbare documenten. Voor zorgkwesties bij Nederlandse expats in het buitenland of buitenlandse residenten in Nederland gelden de regels van het toepasselijke recht (artikel 14 e.v. EVO-verordening).

Bij het opstellen van een Zorgvolmacht in Nederland worden door particulieren, mantelzorgers en zelfs zorgprofessionals regelmatig fouten gemaakt die de zorgvolmacht onbruikbaar maken bij gebruik door de huisarts, het ziekenhuis, het verpleeghuis of het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ).

Fout 1 — Verwarring tussen zorgvolmacht, algemene volmacht en levenstestament. Een zorgvolmacht regelt uitsluitend persoonsgebonden zorgbeslissingen op grond van Art. 7:465 lid 3 BW; vermogensrechtelijke handelingen vallen daarbuiten. Veel mensen denken dat hun zorgvolmacht ook toestaat dat de vertegenwoordiger hun bankrekening kan beheren of belastingaangifte kan indienen; dat is onjuist. Voor vermogensbeheer is een aparte algemene volmacht ex Art. 3:60 BW vereist; een levenstestament combineert beide.

Fout 2 — Te vage of te beperkte reikwijdte. Een zorgvolmacht die slechts vermeldt "regelt mijn zorgaangelegenheden" kan door behandelaars als onvoldoende worden beschouwd voor zwaarwegende beslissingen zoals niet-reanimeren, stoppen met sondevoeding of palliatieve sedatie. Goede praktijk is een gespecificeerde opsomming van categorieen beslissingen: instemming met behandeling, inzage medisch dossier, keuze van ziekenhuis, beslissing over levensverlengende behandelingen, en plaats van overlijden.

Fout 3 — Geen niet-behandelverklaring of euthanasieverzoek opgenomen. Veel mensen leggen wel een zorgvertegenwoordiger vast maar verzuimen concrete wensen rond reanimatie, beademing, sondevoeding en transfusies te documenteren. Bij latere wilsonbekwaamheid kan de vertegenwoordiger dan slechts gissen naar de wensen van de patient, en kan de behandelaar bij onduidelijkheid kiezen voor de meest behandelende optie. Een niet-behandelverklaring heeft op grond van Art. 7:450 lid 3 BW dwingende werking, mits specifiek en duidelijk.

Fout 4 — Geen tweede (subsidiair) vertegenwoordiger benoemd. Wanneer alleen een eerste vertegenwoordiger is aangewezen en deze tegelijkertijd ziek of overleden is, of zelf wilsonbekwaam (bijvoorbeeld als de echtgenoot ook dementeert), valt de patient terug op de wettelijke hierarchie van Art. 7:465 lid 3 BW, die mogelijk niet aansluit op zijn wensen. Aangeraden is altijd een tweede subsidiair vertegenwoordiger met contactgegevens op te nemen.

Fout 5 — Geen aanwijzing voor wilsbekwaamheidstoets. Zonder bepaling dat de zorgvolmacht pas in werking treedt na vastgestelde wilsonbekwaamheid, kan de vertegenwoordiger te vroeg beslissingen nemen die de patient nog zelf had willen nemen. Goede praktijk is opname van: "Deze zorgvolmacht treedt in werking zodra de behandelend arts in overleg met een tweede onafhankelijk arts heeft vastgesteld dat ik niet meer in staat ben tot een redelijke waardering van mijn belangen ten aanzien van de specifieke beslissing."

Fout 6 — Verzuim om de zorgvolmacht in het medisch dossier te laten opnemen. Veel mensen ondertekenen een zorgvolmacht maar overhandigen geen kopie aan de huisarts of het ziekenhuis. In een spoedsituatie weet de behandelend arts dan niet van het bestaan van de zorgvolmacht en past hij de wettelijke vertegenwoordigingshierarchie van Art. 7:465 lid 3 BW toe. Standaardpraktijk is een afschrift aan de huisarts, het regulier behandelend ziekenhuis, eventueel de specialist, en aan alle aangewezen vertegenwoordigers.

Fout 7 — Geen registratie bij de KNB voor notariele zorgvolmacht in levenstestament. Bij een notariele zorgvolmacht opgenomen als onderdeel van een levenstestament wordt de inschrijving in het Centraal Levenstestamentenregister bij de Koninklijke Notariele Beroepsorganisatie (KNB) soms vergeten. Zonder inschrijving is de zorgvolmacht moeilijk opvraagbaar door behandelaars en kan vertraging ontstaan in spoedsituaties. De kosten van inschrijving bedragen circa 17 euro.

Fout 8 — Aanwijzing van een persoon met belangenconflict. Aanwijzing van een vertegenwoordiger die zelf substantieel financieel belang heeft bij het overlijden of voortbestaan van de patient (bijvoorbeeld een hoofdbegunstigde uit het testament die ook beslist over levensverlengende behandeling) creeert een belangenconflict dat door behandelaars en ethische comites kritisch wordt bekeken. Beter is aanwijzing van een onafhankelijke persoon of opname van een toezichtbepaling waarbij een tweede onafhankelijke vertegenwoordiger meebeslist bij ingrijpende keuzes.

Fout 9 — Niet of onvoldoende communiceren met de aangewezen vertegenwoordiger. Een zorgvolmacht zonder voorafgaande gesprekken met de vertegenwoordiger over de wensen, waarden en concrete behandelvoorkeuren van de volmachtgever leidt tot moeilijke beslissingen onder druk. Het is aanbevolen om periodiek (jaarlijks of bij verandering van gezondheid) de wensen met de vertegenwoordiger en de huisarts door te spreken en de niet-behandelverklaring zo nodig aan te passen.